توافقنامه دفاعی مکه: دامی برای خاورمیانه؟
توافقنامه دفاعی مکه: دامی برای خاورمیانه؟
توافقنامه دفاعی مکه بین ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان یک توافقنامه نظامی معمولی نیست. زمان امضای آن، فوریت اوضاع منطقه‌ای و پیامدهای احتمالی آن، سوالات مهمی را مطرح می‌کند: چرا این توافقنامه اکنون منعقد شد؟ چه کسی در ابتدا آن را پیشنهاد داد؟ و چه کسی در نهایت از آن سود می‌برد؟
این توافقنامه در ۷ آگوست ۲۰۲۶، زمانی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به شدت بر امنیت کشورهای منطقه، توازن قدرت و نظم امنیتی آینده در خاورمیانه تأثیر گذاشته بود، امضا شد. طبق گزارش‌های منتشر شده، این توافقنامه بر دفاع جمعی تأکید دارد؛ با این حال، متن کامل آن هنوز منتشر نشده است.
عربستان سعودی و پاکستان پیش از این در سپتامبر ۲۰۲۵ یک توافقنامه دفاعی دوجانبه امضا کرده بودند. بنابراین، مشارکت ترکیه باید در چارچوب گسترش همکاری‌های امنیتی موجود بررسی شود. سوال کلیدی این است که چرا این همکاری با توجه به جنگ علیه ایران و تغییرات ناشی از آن در توازن قدرت منطقه‌ای، به یک توافقنامه سه‌جانبه تبدیل شد.
اگرچه رهبران سه کشور اعلام کرده‌اند که این توافق علیه هیچ کشور خاصی نیست، اما هنگام ارزیابی اهداف و پیامدهای آن باید پیامدهای جنگ علیه ایران، منافع عربستان سعودی و رقابت‌های منطقه‌ای را در نظر گرفت. هرگونه ابتکار عملی که به جای کاهش تنش‌ها، بلوک‌های رقیب را تقویت کند، می‌تواند خاورمیانه را در بحران جدیدی فرو ببرد. حتی توافقی که به عنوان دفاع متقابل ارائه شود، می‌تواند پیامدهایی فراتر از اهداف رسمی اعلام شده آن داشته باشد.
سوال اساسی صرفاً این نیست که کدام یک از این سه کشور ابتدا این توافق را پیشنهاد داده است؛ بلکه بررسی این موضوع ضروری است که آیا قدرت‌های خارجی در شکل‌گیری یا هدایت این ابتکار عمل نقش داشته‌اند یا خیر. با توجه به نزدیکی زمانی این توافقنامه به جنگ علیه ایران و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن، لازم است نقش بالقوه ایالات متحده و رژیم صهیونیستی در نظر گرفته شود.
با این حال، اطلاعات موجود برای شناسایی آغازگر اصلی یا اثبات دخالت مستقیم این دو بازیگر در شکل‌گیری این توافقنامه کافی نیست. بنابراین، باید بین تحلیل منافع بالقوه این دو بازیگر و ادعای دخالت مستقیم آنها تمایز قائل شد. برای درک اهداف واقعی یک ابتکار نظامی، نمی‌توان صرفاً به نام توافقنامه یا اعلامیه‌های رسمی امضاکنندگان تکیه کرد؛ منافع طرفین درگیر، پیامدهای بالقوه و تأثیر آن بر توازن قدرت منطقه‌ای نیز باید بررسی شود.
سیاست‌های ایالات متحده و رژیم صهیونیستی عامل مهم و بحث‌برانگیزی در توسعه امنیت در خاورمیانه بوده‌اند. به همین دلیل، توافقنامه دفاعی مکه باید در چارچوب وسیع‌تر رقابت قدرت منطقه‌ای و بین‌المللی ارزیابی شود - چارچوبی که در آن منافع استراتژیک بازیگران خارجی نیز می‌تواند بر تصمیمات امنیتی کشورهای منطقه تأثیر بگذارد.
بنابراین، اگر عربستان سعودی یک رویارویی نظامی جدید را آغاز کند، میزان حمایت عملی ترکیه و پاکستان به ماهیت تعهدات آنها و شرایط اجرای توافق بستگی خواهد داشت. این حمایت می‌تواند به اقدامات سیاسی و دفاعی محدود شود، در حالی که عربستان سعودی مستقیماً در جنگ درگیر خواهد شد. این احتمال، لزوم بررسی کامل مفاد توافق، دامنه تعهدات متقابل و سازوکارهای اجرای آن را برجسته می‌کند.
در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶، رجب طیب اردوغان قصد خود را برای ارائه توافق به پارلمان ترکیه برای تصویب اعلام کرد. این امر اهمیت نظارت پارلمانی را برجسته می‌کند، زیرا دامنه تعهدات، نحوه اجرای آنها و حدود اختیارات دولت باید به وضوح تعریف شود.
تا زمانی که متن کامل توافق و جزئیات تعهدات طرفین منتشر و در اختیار اعضای پارلمان قرار نگیرد، ارزیابی پیامدهای بلندمدت آن دشوار است. خطر اصلی این است که تعهداتی که امروز تحت عنوان "دفاع جمعی" انجام می‌شود، می‌تواند به گسترش یک جنگ منطقه‌ای در آینده کمک کند. جنگی که هزینه‌های سنگین انسانی، اقتصادی و سیاسی را بر مردم منطقه تحمیل خواهد کرد.
زیرا، خاورمیانه به امنیت پایدار نیاز دارد، نه یک بلوک نظامی جدید.خاورمیانه پیش از این نیز از جنگ‌ها، مداخلات خارجی، سیاست‌های رژیم صهیونیستی، منازعات قدرت و فروپاشی سیاسی رنج زیادی برده است. در این شرایط، ایجاد یک سازوکار امنیتی جدید که اهداف و پیامدهای آن هنوز به طور کامل قابل پیش‌بینی نیست، می‌تواند خطرات بیشتری را ایجاد کند.
امنیت پایدار در منطقه مستلزم کاهش تنش‌ها، احترام به حاکمیت ملی کشورها و حل و فصل اختلافات از طریق مذاکره است. هر توافق امنیتی باید روشن کند که چگونه از اعضای خود در برابر کشیده شدن به جنگ‌هایی که خود آغاز نکرده‌اند محافظت می‌کند و چه تضمین‌هایی برای جلوگیری از تشدید درگیری‌ها وجود دارد.
به همین دلیل، تعلیق اجرای توافق تا زمان انتشار متن کامل، بررسی جامع تعهدات طرفین و ایجاد نظارت شفاف پارلمانی، اقدامی موجه است. اگر هدف واقعی این توافق، محافظت از کشورهای عضو و حفظ ثبات منطقه‌ای است، این هدف باید به وضوح در مفاد، سازوکارهای اجرایی و تعهدات عملی طرفین متعاهد منعکس شود.
توافقنامه دفاعی مکه باید در چارچوب تحولات سیاسی و امنیتی خاورمیانه، وضعیت پس از جنگ با ایران و تاریخچه همکاری‌های دفاعی بین عربستان سعودی و پاکستان و متعاقباً دخالت ترکیه ارزیابی شود. زمان امضای آن و شرایط منطقه‌ای، لزوم بررسی دقیق اهداف و پیامدهای آن را برجسته می‌کند؛ با این حال، این به تنهایی برای اثبات انگیزه‌های پنهان یا دخالت مستقیم بازیگران خارجی کافی نیست.
این خطر وجود دارد که چنین توافقنامه‌هایی، به جای ایجاد امنیت پایدار، به تشکیل بلوک‌های نظامی رقیب کمک کنند و احتمال درگیری‌های جدید را افزایش دهند. در این صورت، مردم خاورمیانه بار دیگر هزینه محاسبات استراتژیک و مبارزات قدرت را خواهند پرداخت.
بنابراین، توافقنامه دفاعی مکه باید تا زمانی که مفاد، تعهدات و پیامدهای آن روشن‌تر شود، به حالت تعلیق درآمده و به طور اساسی مورد بازنگری قرار گیرد. امنیت در خاورمیانه نباید قربانی مبارزات قدرت و محاسبات استراتژیک شود که می‌تواند منطقه را به بحران وسیع‌تری فرو برد.
نویسنده: گویا روشن
کلیه حقوق محفوظ است.
نظرات